Wiki / देश / जिम्बाब्वे गणतन्त्र
जिम्बाब्वे गणतन्त्र

जिम्बाब्वे गणतन्त्र

Category: देश
देशको नामजिम्बाब्वे गणतन्त्र
राष्ट्रिय आदर्श वाक्यएकता, स्वतन्त्रता, श्रम
राष्ट्रिय गानधन्य होस् जिम्बाब्वेको भूमि
राजधानीहारारे
स्वतन्त्रता (संयुक्त अधिराज्यबाट)घोषणा: ११ नोभेम्बर १९६५, गणतन्त्र: २ मार्च १९७०, जिम्बाब्वे रोडेसिया: १ जुन १९७९, स्वतन्त्रता मान्यता: १८ अप्रिल १९८०, वर्तमान संविधान: १५ मे २०१३
कुल क्षेत्रफल३९०,७५७ वर्ग किलोमिटर
जल क्षेत्रफल१%
मुद्राऔपचारिक: जिम्बाब्वे गोल्ड (ZWG), व्यवहारिक: अमेरिकी डलर (USD), दक्षिण अफ्रिकी र्यान्ड (ZAR), अन्य मुद्राहरू

परिचय

जिम्बाब्वे, आधिकारिक रूपमा जिम्बाब्वे गणराज्य, दक्षिणपूर्वी अफ्रिकामा अवस्थित एक भू–अन्तराली देश हो। यो देश ज़म्बेजी नदी र लिम्पोपो नदीबीचको उपत्यकामा फैलिएको छ। यसको भौगोलिक स्थिति यसलाई विशेष बनाउँछ किनकि चारैतिर अन्य देशहरूले घेरिएको छ। दक्षिणमा दक्षिण अफ्रिका, दक्षिण–पश्चिममा बोत्स्वाना, उत्तरमा जाम्बिया र पूर्वमा मोजाम्बिकसँग सीमा जोडिएको छ। भू–स्थान र नदीनालाहरूले यहाँको कृषि, जलस्रोत व्यवस्थापन र व्यापारमा महत्त्वपूर्ण भूमिका खेल्छ। राजधानी र सबैभन्दा ठूलो शहर हारारे हो, जहाँ देशको प्रशासनिक, आर्थिक र सांस्कृतिक केन्द्रहरू अवस्थित छन्। बुलावेयो दोस्रो ठूलो शहर हो र ऐतिहासिक र सांस्कृतिक दृष्टिले महत्वपूर्ण मानिन्छ।

जिम्बाब्वेको जनसंख्या करिब १७ मिलियनको अनुमान गरिएको छ। यहाँ सबैभन्दा ठूलो जाति समूह शोना हुन्, जसले जनसंख्याको करिब ८० प्रतिशत ओगटेको छ। उत्तरी न्डेबले र अन्य साना जातिहरू पनि यहाँ बसोबास गर्छन्। देशको विविध जातीय संरचनाले यसको सांस्कृतिक र भाषिक विविधता देखाउँछ। यहाँ १६ आधिकारिक भाषा प्रयोगमा छन्, जसमा अंग्रेजीको स्थानमा शैक्षिक र प्रशासनिक कार्यमा शोना र न्डेबले भाषा मुख्य छन्। यसले राष्ट्रिय एकता र सामाजिक संवादमा महत्वपूर्ण योगदान पुर्‍याउँछ।

जिम्बाब्वे अन्तर्राष्ट्रिय रूपमा विभिन्न संगठनको सदस्य छ। यसले संयुक्त राष्ट्र संघ, दक्षिण अफ्रिकी विकास समुदाय, अफ्रिकी संघ र पूर्वी तथा दक्षिणी अफ्रिकाको साझा बजारमा सक्रिय सहभागिता जनाउँछ। यसले देशको राजनीतिक, आर्थिक र सामाजिक विकासमा सहयोग पुर्‍याउँछ। यस्ता सदस्यताहरूले विदेशी सहयोग, व्यापार र कूटनीतिक सम्बन्धहरू मजबुत बनाउँछन्। भू–अन्तराली अवस्थाका बावजुद, जिम्बाब्वे आफ्नो ऐतिहासिक धरोहर, सांस्कृतिक विविधता र प्राकृतिक सम्पदाको कारण दक्षिण अफ्रिकामा महत्वपूर्ण मानिन्छ।

इतिहास

जिम्बाब्वेमा मानिसको बसोबासको प्रमाण कम्तीमा पाँच लाख वर्ष पुरानो छ। प्रारम्भिक बसोबासकर्ता प्रायः सान समुदायका थिए, जसले तीर–धनुष, औजार र गुफा चित्रकला जस्ता सांस्कृतिक अवशेष छोडेका छन्। करिब दुई हजार वर्षअघि पहिलो बान्तु भाषी कृषकहरू आए, जसले कृषि र स्थायी बस्ती स्थापना गर्ने काम सुरु गरे। उनीहरूले स्थानीय वन्यजन्तु र प्राकृतिक स्रोतको सदुपयोग गर्दै सामाजिक संरचना निर्माण गरे। यस क्रममा उनीहरूले खेती, पशुपालन र व्यापारको आरम्भ गरे, जसले पछि विकसित हुने राज्यहरूको आधार तयार गर्‍यो।

९औं शताब्दीमा प्रोटो–शोना भाषा बोल्ने समुदायले लिम्पोपो नदी उपत्यकामा आफ्नो पहिचान बनाएका थिए। १३औं शताब्दीमा मापुङ्गुब्वे साम्राज्यले आफ्नो व्यापारिक नेटवर्क विस्तार गर्‍यो, जसले सुन, तामाको धातु र हात्तीको दाँतको व्यापार सम्भव बनायो। १४औं शताब्दीमा ग्रेट जिम्बाब्वेले मापुङ्गुब्वेको स्थान लिएर ठूलो व्यापारिक केन्द्रको रूपमा विकसित भयो। यसले भू–राजनीतिक र सांस्कृतिक दृष्टिले क्षेत्रीय प्रभुत्व कायम राख्न मद्दत गर्‍यो।

१४५०–१७६० सम्म मुतापा साम्राज्यले अहिलेको जिम्बाब्वेको धेरै भूभागमा शासन गरे। यसले अरबी र पोर्चुगल व्यापारीसँग रणनीतिक व्यापार मार्गहरू विकास गर्‍यो। १७औं शताब्दीमा रोज्वी साम्राज्यले पोर्चुगललाई पराजित गरी आफ्नो प्रभुत्व कायम गर्‍यो। १८औं शताब्दीमा झुल जनरल म्जिलिकाजीले न्डेबले क्षेत्र स्थापना गरे र बुलावेयो राजधानी बनायो। १८६८ मा म्जिलिकाजीको मृत्यु भएपछिका उत्तराधिकारी लोबेंगुलाले यस क्षेत्रमा आफ्नो शासन विस्तार गरे।

भूगोल

जिम्बाब्वे भू–आन्तरिक देश हो, जसको अर्थ समुद्र तट छैन। यसको भूभाग उच्चभूमि र समतल मैदानको मिश्रण हो। मुख्य नदीहरू ज़म्बेजी र लिम्पोपो हुन्, जसले सिँचाइ, ऊर्जा उत्पादन र जलस्रोतको व्यवस्थापनमा महत्त्वपूर्ण योगदान दिन्छ। देशको मौसम उष्णकटिबंधीय क्षेत्रीय छ, र वर्षा प्रायः नोभेम्बरदेखि मार्चसम्म हुन्छ। सुख्खा मौसम र मौसमी वर्षाले कृषिमा चुनौतीहरू सिर्जना गर्छ।

जिम्बाब्वेमा जैविक विविधता प्रशस्त छ। यहाँ घासका मैदान, वन, राष्ट्रिय निकुञ्ज र संरक्षित वन्यजन्तु क्षेत्रहरू छन्। राष्ट्रिय निकुञ्जहरूले हात्ती, सिंह, चीतल र अन्य स्थानीय प्रजातिहरूको संरक्षणमा भूमिका खेल्छ। यी क्षेत्रहरूले पर्यटक आकर्षणको रूपमा पनि महत्त्व राख्छन्। साथै, वन्यजन्तु र प्राकृतिक स्रोतको संरक्षणले स्थानीय समुदायको जीवनस्तरमा सकारात्मक प्रभाव पार्दछ।

पर्वत श्रृंखला र समतल भूभागले जलवायु, कृषि र बस्तीको वितरणमा प्रभाव पार्दछ। उच्चभूमिले चिसो र सुख्खा मौसम ल्याउँछ भने समतल भूभागले कृषिका लागि उपयुक्त माटो उपलब्ध गराउँछ। भू–स्थानको स्थिति दक्षिण अफ्रिकी उच्चभूमि र काभाको जलवायु क्षेत्रसँग मेल खान्छ। यसले कृषक, व्यापारी र ग्रामीण बस्तीहरूको जीवनशैलीमा विशेष प्रभाव पुर्‍याउँछ।

सरकार र राजनीति

जिम्बाब्वे गणराज्य संसदीय प्रणालीअनुसार सञ्चालन हुने लोकतान्त्रिक राष्ट्र हो। देशमा राष्ट्रपति सर्वोच्च कार्यकारी अधिकार राख्छन् र सरकारले कार्यान्वयन गर्ने नीति तथा कानुनको नेतृत्व गर्छ। राष्ट्रपति साथै सेनानी, न्यायपालिका र प्रशासनिक निकायमा महत्त्वपूर्ण नियुक्ति गर्छन्। संसद दुई सदनमा विभाजित छ: राष्ट्रिय विधानसभा र सिनेट। संसदले कानून निर्माण, बजेट अनुमोदन र सरकारी निगरानीको जिम्मेवारी सम्हाल्छ।

देशको न्यायपालिका स्वतन्त्र मानिन्छ, र संविधानले नागरिक अधिकारको संरक्षणको प्रावधान गरेको छ। न्यायालयले प्रशासनिक निर्णय, कानुनको व्याख्या र संविधानसँग मेल खाने कानुन कार्यान्वयनको सुनिश्चितता गर्छ। साथै, स्थानीय सरकारको प्रणाली मार्फत गाउँपालिका र नगरपालिकाले स्थानीय स्तरमा सेवा, योजना र विकासको काम सम्हाल्छन्। यसले नागरिक सहभागिता र सामाजिक विकासमा योगदान पुर्‍याउँछ।

जिम्बाब्वेको राजनीतिक इतिहास चुनौतीपूर्ण रह्यो। १९८० पछि पूर्ण स्वतन्त्र राष्ट्र बनेपछि विभिन्न राजनीतिक दल र नेतृत्वले देशको शासनमा भूमिका खेलेका छन्। राजनीतिक अस्थिरता, गृहयुद्ध र आर्थिक संकटले समय–समयमा प्रशासनिक चुनौती सिर्जना गरेका छन्। तर, लोकतान्त्रिक प्रणाली, निर्वाचन प्रक्रिया र अन्तर्राष्ट्रिय सम्बन्धले आज देशलाई स्थिरतामा राख्न मद्दत पुर्‍याइरहेको छ।

अर्थतन्त्र

जिम्बाब्वेको अर्थतन्त्र मुख्य रूपमा कृषि, खानी र सेवा क्षेत्रमा आधारित छ। कृषिले रोजगारी, खाद्यान्न र निर्यातको आधार तयार गर्छ। प्रमुख बालीहरूमा मक्का, कपास, तोरी र फलफूल पर्दछन्। पशुपालन, विशेष गरी गाई, भेडा र माछापालन, स्थानीय बजार र खाद्यान्न सुरक्षा सुनिश्चित गर्न महत्त्वपूर्ण छन्। तर लामो सुख्खा मौसम, वर्षातको असमानता र कृषि प्रविधिको कमीले उत्पादनमा चुनौती सिर्जना गर्छ।

खनिज उद्योग देशको अर्थतन्त्रमा ठूलो योगदान दिन्छ। जिम्बाब्वेमा सुन, तामाको धातु, प्लाटिनम र हीरा जस्ता खनिज प्रशस्त मात्रामा पाइन्छ। खानी उद्योगले रोजगारी सिर्जना गर्नुका साथै विदेशी मुद्रा आम्दानीमा सहयोग पुर्‍याउँछ। सेवा क्षेत्र, विशेष गरी पर्यटन, वित्तीय सेवा र खुद्रा व्यवसाय, देशको आर्थिक विविधीकरणमा महत्वपूर्ण भूमिका खेल्छ।

अर्थतन्त्रले समय–समयमा चुनौती भोगेको छ। २०औं शताब्दीको अन्त्यतिर हाइपरइन्फ्लेशन, राजनीतिक अस्थिरता र विदेशी निवेशको कमीले आर्थिक संकट सिर्जना गर्‍यो। हाल सरकार सुधार, विदेशी लगानी आकर्षण र संरचनागत सुधारमा केन्द्रित छ। यसले दीर्घकालीन आर्थिक स्थिरता, रोजगारी र जीवनस्तर सुधारमा योगदान पुर्‍याउने आशा गरिएको छ।

जनसांख्यिकी र संस्कृति

जिम्बाब्वेको जनसङ्ख्या करिब १७ मिलियन छ, र यहाँ धेरै जातीय समूह बसोबास गर्छन्। सबैभन्दा ठूलो जाति समूह शोना हो, जसले जनसंख्याको लगभग ८० प्रतिशत ओगटेको छ। उत्तरी न्डेबले, न्यान्गा र सान समुदाय पनि देशभरि फैलिएका छन्। जातीय विविधताले भाषिक, सांस्कृतिक र सामाजिक गतिविधिहरूमा बहुलता ल्याउँछ।

जिम्बाब्वेको संस्कृति इतिहास, धर्म र जीवनशैलीसँग गहिरो रूपमा सम्बन्धित छ। लोककथा, नृत्य, संगीत र हस्तकला यहाँको सांस्कृतिक सम्पदामा समावेश छन्। विशेष अवसरहरूमा शोनाका परम्परागत नृत्य र न्डेबलेका उत्सवहरू गरिन्छ। धर्म, प्रायः ईसाई धर्म, समाजमा ठूलो प्रभाव राख्छ, तर अन्य स्थानीय विश्वास र परम्परागत अभ्यास पनि प्रचलित छन्।

शिक्षा र साहित्य पनि जिम्बाब्वे समाजको अभिन्न हिस्सा हुन्। अंग्रेजी, शोना र न्डेबले भाषामा शैक्षिक संस्था र पुस्तकालयहरू सञ्चालन हुन्छन्। कला, संगीत र साहित्यले राष्ट्रिय पहिचान र ऐतिहासिक ज्ञानको संरक्षण गर्छ। यसरी, जिम्बाब्वेको जनसङ्ख्या र संस्कृति देशको विविधता, ऐतिहासिक धरोहर र सामाजिक जीवनको प्रतिबिम्ब हुन्।

Was this page helpful?